Perimenopauza: co się dzieje i dlaczego

Perimenopauza to nie jeden moment, tylko trwający latami proces, w którym hormony przestają działać przewidywalnie. Poniżej znajdziesz to, co o niej wiadomo na pewno: jak przebiega, na jakiej podstawie się ją rozpoznaje i kiedy podobne objawy oznaczają coś innego.

Czym jest perimenopauza

Perimenopauza to okres przejściowy, w którym czynność jajników stopniowo wygasa, a poziom hormonów przestaje być przewidywalny. Miesiączki wciąż występują, ale ich rytm się zmienia. Ten etap kończy się dopiero rok po ostatniej miesiączce.

W praktyce mylone są ze sobą trzy różne pojęcia:

Kluczowa różnica jest taka: menopauza to moment, perimenopauza to droga do niego. Większość objawów, o których mówi się „menopauzalne", pojawia się właśnie w perimenopauzie, czyli wtedy, gdy miesiączki jeszcze występują.

Kiedy się zaczyna i jak długo trwa

Średni wiek menopauzy naturalnej w populacjach europejskich i północnoamerykańskich wynosi około 51 lat. Ponieważ perimenopauza trwa zwykle kilka lat, u większości kobiet pierwsze zmiany zaczynają się po czterdziestce.

Rozpiętość jest jednak duża i sam wiek niczego nie przesądza. Przyjęte nazewnictwo:

• Menopauza przedwczesna (przedwczesna niewydolność jajników, POI): przed 40. rokiem życia. Dotyczy około jednego procenta kobiet i wymaga odrębnego postępowania.
• Menopauza wczesna: między 40. a 45. rokiem życia.
• Menopauza w typowym wieku: zwykle między 45. a 55. rokiem życia.

Na moment jej wystąpienia wpływają czynniki genetyczne, palenie tytoniu (u palaczek menopauza następuje wcześniej), przebyte operacje ginekologiczne, chemioterapia i radioterapia w obrębie miednicy oraz niektóre choroby autoimmunologiczne.

Co dzieje się z hormonami

Najczęstsze nieporozumienie dotyczy przebiegu zmian. Poziom estrogenów nie opada równomiernie w dół. W perimenopauzie zaczyna gwałtownie falować, a pojedyncze wyrzuty potrafią przekraczać wartości typowe dla wcześniejszych lat. Dopiero pod koniec tego okresu poziom estradiolu trwale się obniża.

Równolegle dzieją się trzy rzeczy:

• Coraz częstsze cykle bezowulacyjne. Bez owulacji nie powstaje ciałko żółte, więc brakuje progesteronu w drugiej połowie cyklu. To jedna z przyczyn obfitszych i nieregularnych krwawień.
• Wzrost FSH. Przysadka zwiększa wydzielanie hormonu folikulotropowego, próbując pobudzić jajniki. Ten wzrost jest jednak niestabilny i zmienia się z cyklu na cykl.
• Spadek rezerwy jajnikowej. Zmniejsza się pula pęcherzyków, a wraz z nią stężenie hormonu antymüllerowskiego (AMH).

Właśnie te wahania, a nie sam niedobór, odpowiadają za znaczną część objawów. Organizm reaguje nie tyle na niski poziom estrogenu, ile na jego gwałtowne zmiany.

Etapy przemiany

Międzynarodowo przyjętym systemem opisu tego procesu jest STRAW+10, opracowany w 2011 roku i oparty przede wszystkim na obserwacji cyklu, a nie na badaniach krwi.

Jak się to rozpoznaje

Wbrew powszechnemu przekonaniu perimenopauzy zwykle nie potwierdza się badaniem krwi. Wytyczne brytyjskiego NICE są tu jednoznaczne: u kobiet powyżej 45. roku życia z typowymi objawami rozpoznanie stawia się na podstawie obrazu klinicznego, czyli zmian w cyklu i zgłaszanych dolegliwości, bez oznaczania hormonów.

Powód jest prosty. Stężenie FSH i estradiolu w perimenopauzie waha się z dnia na dzień, więc pojedynczy wynik nie rozstrzyga niczego. Prawidłowy poziom FSH nie wyklucza perimenopauzy, a podwyższony jej nie przesądza.

Badania hormonalne mają natomiast wyraźne miejsce w kilku sytuacjach:

• gdy objawy pojawiają się przed 40. rokiem życia, w kierunku przedwczesnej niewydolności jajników;
• gdy dotyczą kobiety między 40. a 45. rokiem życia;
• gdy obraz jest nietypowy albo trzeba wykluczyć inną przyczynę dolegliwości.

Warto natomiast wykonać badania, które sprawdzają, czy za objawami nie stoi coś innego. Zwykle są to: TSH, morfologia krwi, a przy odpowiednich wskazaniach ferrytyna i glukoza.

Kiedy to nie jest perimenopauza

Zmęczenie, przyrost masy ciała, obniżony nastrój, kołatanie serca i zaburzenia snu nie są charakterystyczne wyłącznie dla perimenopauzy. Te same objawy dają między innymi:

• choroby tarczycy, zarówno niedoczynność, jak i nadczynność;
• niedokrwistość, często wtórna do obfitych krwawień;
• zaburzenia depresyjne i lękowe, które mogą występować niezależnie;
• bezdech senny, którego ryzyko u kobiet rośnie w tym okresie życia;
• niedobory, w tym niedobór żelaza i witaminy D.

Rozpoznanie perimenopauzy nie zwalnia z szukania innych przyczyn. Bywa też odwrotnie: objawy bywają zbyt pochopnie przypisywane hormonom, przez co realny problem zdrowotny pozostaje nierozpoznany.

Gdy objawy pojawiają się przed czterdziestką

Przedwczesna niewydolność jajników to utrata ich czynności przed 40. rokiem życia. Wymaga odrębnego postępowania z dwóch powodów. Po pierwsze, wymaga diagnostyki przyczyny, w tym oceny genetycznej i autoimmunologicznej. Po drugie, wieloletni niedobór estrogenów w młodym wieku zwiększa ryzyko osteoporozy i chorób sercowo-naczyniowych, dlatego w tej grupie leczenie hormonalne stosuje się standardowo co najmniej do przeciętnego wieku menopauzy, a bilans korzyści i ryzyka jest inny niż u kobiet po pięćdziesiątce.

Płodność i antykoncepcja

Płodność w perimenopauzie wyraźnie spada, ale nie znika. Dopóki występują miesiączki, choćby nieregularne, owulacja nadal się zdarza, a ciąża jest możliwa. Nieregularny cykl sprawia przy tym, że trudniej przewidzieć dni płodne.

Przyjęta zasada mówi, że antykoncepcję warto stosować przez rok od ostatniej miesiączki, jeśli wystąpiła po 50. roku życia, i przez dwa lata, jeśli wystąpiła wcześniej. Dobór metody w tym okresie warto omówić z lekarzem, ponieważ niektóre z nich pomagają jednocześnie na obfite krwawienia.

Zastrzeżenie. Ta strona ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej. Nie służy do samodzielnego rozpoznawania chorób ani doboru leczenia. O postępowaniu w Twojej sytuacji decyduje lekarz, który Cię zbada i zna Twoją historię zdrowia.